Freedom of the masses restricted
Media and press censored
Many unlawfully convicted
Plundered national treasures

 Military and police brutality
Protection for the ruling class
No suppression of criminality
Innocents imprisoned en masse

 Opposition silenced in one strike
Wants of the masses ignored
Policies like in the Third Reich
Hailing the Supreme Overlord

  Uncensor

(.)

Ang bawat salitang binibitiwan

Ay may kalakip na kapangyarihan

Maging mulat sa iyong kapaligiran

Pagka-Pilipino'y panindigan

(?)

Bakit ba ganito ang nangyayari sa'ting bayan

Unti-unting pinapatay ng kanyang mamamayan

Maging masusi, magtanong, at iyong pag-isipan

Ang bigat sa iyong likod ay nakapasan

(,)

Huminto, tingnan, balikan ang kasaysayan

Pag-isipan ang susunod na aksyong kinakailangan

Huwag magpadalos-dalos; tiyakin ang pamamaraan

Dahil isip, at hindi dahas, ang sandatang iyong panlaban

(...)

Hindi pa dito lahat magtatapos

Dahil hangga’t wala ang tuldok ay hindi pa ‘to tapos

Tayo ay lalaban kahit katawan ay nakagapos

Salitang makapangyarihan ang bubuhay sa pag-asang kapos

(!)

Lumaban para sa iyong bayang sinilangan

Ipahayag ang damdaming sumisigaw ng katarungan

Iwaksi ang kataksilan ng sariling pamunuan

At dulot na problema'y iyong solusyonan

Emilio Aguindo: “Daré libertad to those Filipinos, pero I’ll make benta them to América my master and not make tulong them in their away-aways!”

Manuel Quezon: “Ahora es el time to make the Filipinos true libertad. Pero kailangan them to make handa muna for, say, mga diez años. During the war, I’ll make alis para que mantenga mi puesto in the taas.”

José Laurel: “My dear Filipinos, Nippon will make bantay us for tayo to be laya na. Kaya be bait to them, ha? No more away-aways! Hai!”

Sergio Osmeña: “Need na we ask for tulong sa mga dear Americans. America, please! Make laya us from the Japoneses, they’re so asar and sama!”

Manuel Roxas: “My dear America, I’ll make utang some pera, okay? We need it para we can make bawi, our cities are so sira after ‘yung war.”

Elpidio Quirino: “Oh no, the Huks. They made us napaligiran na! America, we need your tulong! To get rid of them, they’re so basuraaaa to our lipunan eh!”

Ramon Magsaysay: (sinusubukang hindi magsalita nang pa-konyo) “Bababa ako. Kailangan kong maging pabor sa masa, at puksain ang impluwensiya ng mga komunista mula sa ating mga kalapit na bansa!”

Carlos Garcia: “International na this. Let’s make tatag a samahan together with the other bansas sa Asia. Para we get more pera and connections sa labas easier!”

Diosdado Macapagal: “Okay, let's make angkin the lupa in Borneo, ha. That Malaysia kasi, nakiki-invade pa our space sa Sabah. Like, let's gawa the Maphilindo to make this more dali.”

Ferdinand Marcos: “Let’s make sabi that Pinas will be martial law mode. It’s needed, kasi of those masasamang communists in Vietnam and China. Pero, it’s just para I’ll be more tagal in the taas!”

Corazon Aquino: “So naka-return na the demokrasya here in 'Pinas... ay! The Pinatubo Volcano made sabog, oh noooooooo! America, we need your tulong again! Come, make bigay us pera and let's repair your bases, they're siraers eh!"

Fidel Ramos: “Our economy needs to make bangon, they make sabi that we’re pinaka-sick sa whole na Asia! Come, let’s make tanggap the manong workers, be more laya in our trade and let the dayuhans manage the kumpanyas!”

Joseph Estrada: “Mga dudeparechongs, let’s make away-away the evil Moros sa Mindanao! Oh no, mga terrorists, Al-Qaeda, that Islamic Front pa, make layas na kasi! You're so basuraaaa to our kasafetyan sa 'Pinas!"

Gloria Arroyo: “Let's make tangka to buhay-ize Spanish once again. Kasi it's necesario for our historia, para we have más conexiones with our Hispanic kapatides!"

Benigno Aquino: “Let's make bisita mga several countries – US, US, US! Let's make gawa new kompanyas with them and strengthen 'yung bases natin! Obama, don't make alis, wait ka lang!"

Rodrigo Duterte: (sinasadyang ‘di magsalita nang pa-conyo) “Mga DDS! Ating ikontra ang mga salot na NPA. Pero kakampi tayo sa China, sabihin man nilang ‘komunista’ sila, para ‘umunlad’ ang bansa.”

*Ang konteksto nito ay nakabase sa tulang “What if Conyo Lahat the People Here in ‘Pinas” ni Israel Lumanglang. Pinalitan ang mga tauhan (mga ordinaryong mamamayan) ng mga pangulo upang mapaigting ang satirikal na tono ng lit. Ilang mga linya tulad ng “I’m nagmama-hurry” at “So asar” ay mga adaptasyon mula sa naturang tula.

Parang umalingawngaw na kulog,
Na gumigising sa natutulog,
Ang tawag ng ating mga mangingisda,
Sino ang magtatanggol sa ating dagat na payapa?

Responsibilidad na mabigat,
Protektahan ang ating dagat!
Nandito na ang mga manloloob!
Pagtataboy, sino'ng maglalakas-loob?

Mahal na Inang Bayan, ‘wag kang kabahan,
Bantay ng Dagat, iyong maaasahan!
Naghahanda na ang Bantay ng Dagat,
Handang magbigay at tumanggap ng sugat.

Poprotektahan ang dagat, maging ang singil,
Pag-agos ng dugong walang tigil.
Dugo ng bayaning ‘di nababawasan,
Parang tubig ng dagat, walang katapusan!

Tuwing lilingon sa langit at mga alapaap,
Mga bayani ng nakaraan, muling sinusulyap.
Bantay ng Dagat, gaya ng bayani ng nakaraan,
Ang mga manlulupig ay handang harangan

Mahal na Inang Bayan, ‘wag kang kabahan,
Bantay ng Dagat, iyong maaasahan!
Naghahanda na ang Bantay ng Dagat,
Handang magbigay at tumanggap ng sugat.

“Ako ay Pilipino”

Ipinanganak at pinalaki sa Pilipinas, at kahit ako’y mapunta sa ibang bansa

o kahit saan man ako mapunta, ito’y nasa aking isip at puso.

“Buong katapatang nanunumpa sa watawat ng Pilipinas,

at sa bansang kaniyang sinasagisag”

Madalas nating sabihin, pero kadalasa’y hindi natin naisasabuhay at naisasapuso,

Maging ang ating pinuno mismo ay dayuhang bansa ang ipinaglalaban

Dayuhang bansa kung saan siya’y tapat, dayuhang bansa na sa atin ay maaring bumihag

“Na may dangal, katarungan at kalayaan”

Tatlong bagay na sa panahon ngayon ay naipagkakait at unti-unting nawawala

Nawa’y tayo ay kumilos, manindigan at patuloy na lumaban

“Na ipinapakilos ng sambayanang Maka-Diyos…”

Magkakaiba man ang ating paniniwala

Huwag mawalan ng pag-asa, tayo’y magkaisa at tanggalin ang mga gapos

“Makakalikasan, Makatao at Makabansa ”

Tatlong bagay na hindi na rin nabibigyang halaga sa kasalukuyan,

ating patuloy na isabuhay at ipaglaban

At higit sa lahat, huwag natin hayaan na tuluyang mawala

Noong unang panahon, may isang nayong nagngangalang Karaan. Malayo-layo ito sa ingay ng pagbabago ng mundo ngunit malapit-lapit pa rin sa karatig na bayan para makatanggap ng nagbabagang balita.

Dito sa nasabing munting komunidad ng kabundukan ay mayroon ding isang munting angkan ng mga magsasaka. Narito ang mag-asawang sina Sinultian at Hunahuna. Kasama rin nila sa kanilang pamamalagi ang kanilang labing-isang taong gulang na anak na si Kamatutoan.

Araw-araw, may sinusunod na kalakaran ang mag-anak sa Karaan para maging masinop at maayos ang kanilang mga gawain.

Sa umaga, bago pa man sumikat ang araw, pumupunta na ang tatlo sa kanilang bukid upang masimulan ang pag-aaruga sa kanilang mga pananim. Si Kamatutoan ang itinatalaga ng mag-asawa na manguna sa taimtim na pananampalataya para maging matiwasay ang panahon. Si Hunahuna naman ang naglalagay ng pamatay-peste sa mga halaman habang si Sinultian ang nagdidilig sa mga ito.

Sa tanghali, dinadala ni Sinultian ang iba nilang mga ani sa karatig na lungsod para ibenta ito. Inaatupag naman ng dalawang naiwan sa bahay ang mga pangkaraniwang gawaing pantahanan. Madalas na si Hunahuna ang naglalaba ng damit at nagluluto ng pagkain dito habang si Kamatutoan naman ang nag-iigib ng tubig at naglilinis ng sahig at dingding ng kanilang kubo.

Sa hapon, nakikipag-usap si Sinultian sa mga taga-lungsod bago umuwi sa kanila para malaman ang mga mahahalagang balita sa araw na iyon. Sinusubukan naman ni Hunahuna na turuan si Kamatutoan sa kanilang tirahan ng mga batayang aralin para maging handa na ito kung sakaling magkaroon na muli ng pagkakataong makapasok sa lokal na paaralan ang bata.

Sa gabi, nagliligpit naman ang tatlo at naghahanda na ng kanilang mga gamit-pantulog upang maulit nila ang kanilang mga nakasanayang gawi sa susunod na araw.

Pero paano kung hindi na nila mauulit ang kanilang kalakaran?

Isang hapon, habang palubog ang araw, kauuwi pa lamang ni Sinultian sa kanilang munting kubo. Mabagal ang kanyang paglakad, pababa ang kanyang tingin, at nakayukod ang kanyang mga balikat.

"O, bakit naman ganiyan ang mukha mo?" sabi ni Hunahuna. "Anong nangyari sa iyo sa bayan kanina at nagkaganiyan ka?"

Napabuntong-hininga si Sinultian. "Mahina na naman kasi ang benta, at hindi lang sa atin ang problema."

Kumunot ang noo ni Hunahuna. "Ano ang ibig mong sabihin?"

"Napipinsala lahat ng pamilya ngayon sa merkado ng bayan," sabi ni Sinultian nang pahina. "Walang makabenta nang maayos dahil sa mga nawawalang suki."

"Hala! Paano iyon nangyari?" sigaw ni Hunahuna.

"Tanda mo pa iyong nabanggit ko sa iyo noong isang araw? Tungkol sa gusaling itinatayo nila sa bayan?"

"Oo, bakit naman?"

"Balak daw nilang magpatayo ng isang malaking pabrika." Nanginig si Sinultian. "Pagmamay-ari raw ng Kaunlaran Inc."

"Hay nako!" Nagkamot ng ulo si Hunahuna. "Kompanya? Ano namang kinalaman noon sa mga suki natin?"

Inikot-ikot at tinitigan ni Sinultian ang isang kamatis mula sa kanyang dala-dalang sisidlan at huminga nang malalim.

"Sabi sa akin ng mga taga-bayan, kasama raw ng pagtatayo ng gusali nila ang paglalagay ng isang harang sa baybay ng bayan. Dahil sa harang, walang nakakapasok na mga suking tagalabas ng lalawigan. Sila pa naman ang nakabibili talaga ng mga ani natin."

"Paano iyan! Dapat magreklamo kayo laban sa kompanya!"

"Sa tingin mo ba hindi pa namin nagagawa iyon?" Tumaas nang kaunti ang boses ni Sinultian. "Mayroon nang mga nagsumbong sa mga pinuno ng bayan tungkol sa problema. Sinubukan na rin nilang kausapin iyong kompanya pero wala raw silang magagawa! Hindi raw pwedeng itigil ang pagtatayo ayon sa kontrata ng Kaunlaran Inc."

Napapalatak si Hunahuna. "Nako naman!"

Pumasok si Kamatutoan sa kanilang kubo nang may hawak na lumang kuwaderno at lapis. Ginuguhit niya noon ang takipsilim sa tabi ng punong mangga sa harapan ng pilapil. Makikita ang nagtatagong araw sa kagiliran at kabundukan sa may likuran ng larawan. Sa gitna naman ay makikita ang isang maliit na guhit ng bayang laging pinupuntahan ng kanyang magulang sa araw-araw. Litaw rito ang isang kayariang may mga matatangkad at magkakasalikop na linya sa gilid ng lungsod na sa katunayan ay mga bakal na baras at kahoy na tabla. Katabi rin nito ang mga tambak ng bato at lupa na halos kasintaas din ng ilang mga bahay sa lungsod ayon sa pagkakaguhit.

Nakayukong lumapit sa kanyang mga magulang si Kamatutoan na inaabot ang kanyang kuwaderno. "Patawad po kung nakasasagabal ako. Itatanong ko lang po sana kung anong masasabi ninyo sa iginuhit ko."

Kinuha ni Sinultian ang kuwaderno at tiningnan ito nang mabuti. May malungkot na ngiting makikita sa mukha niya na halos mapaluluha. "Maganda naman, anak."

Sinilip din ni Hunahuna ang ginuhit ni Kamatutoan. Sumimangot naman ang kanyang mukha at sumingkit ang kanyang mga mata. "Hindi ko nagugustuhan ito."

"Bakit naman po?" sabi ni Kamatutoan.

"Basta. May guniguni akong hindi ko ninanais," pinasadahan ni Hunahuna ang kanyang hinlalaki sa larawan ng itinatayong gusali. Ilang saglit, ibinalik na niya sa kanyang anak ang kuwaderno. "Kailangan nating maging maingat at mapagmatyag. Matindi ang bagabag ng kutob ko ngayon."

Malayo ang tingin ni Hunahuna sa bintana ng kanilang kubo habang nagtinginan naman sina Sinultian at Kamatutoan. Bumugso ang hapis sa pakiramdam ng bahay at hindi nagtagal ay dumating na ang dilim ng gabi.

Sa tanghaling tapat ng sumunod na araw, habang nagliligpit pa lamang sina Hunahuna at Kamatutoan sa bukid, umuwi nang maaga si Sinultian. May sira-sirang bahagi ang pagkakahabi ng kanyang sisidlan kung saan mayroong mga nahuhulog at gumugulong na patatas sa daan. Pawisan at balisa rin ang mukha niya at may mga pasa ang kanyang mga braso't binti. Pilay na ang kanyang kanang paa at kinakaladkad na lamang niya ito papunta sa kanilang kubo.

Nagmadali sina Hunahuna at Kamatutoan nang matanaw si Sinultian. Dali-daling inakbayan ni Kamatutoan ang kanyang magulang habang si Hunahuna naman ang naghanda ng damong-gamot.

"Anong nangyari sa iyo na nagkaganiyan ka?" sigaw ni Hunahuna. "Kasasabi ko lang na mag-iingat ka tapos…"

"Patawad Hunahuna. Nagkakagulo kasi sila sa bayan ngayon," sabi ni Sinultian. "May napaaway daw sa mga nagpoprotesta sa Kaunlaran Inc. at napunta sa bugbugan ang labanan nila. Pati ang mga napadaan lang, nadamay sa gulo."

Hinaplos ni Sinultian ang mga pasa sa kanyang braso at ngumiwi sa sakit. "Sabi ng mga pulis, mabuti raw na bumalik na lang muna kami sa aming mga tahanan para hindi na kami mapahamak pa."

Ipinahid ni Hunahuna ang gamot sa mga namamagang bahagi ng katawan ni Sinultian. Hinawakan naman Kamatutoan ang kamay ng kanyang magulang sa tuwing humihigpit ang kapit nito sa sakit.

"Mukhang magiging matagal-tagal din na ganito ang ayos sa bayan," sabi ni Sinultian. "Hindi magpapaawat ang kahit sino roon."

"Basta't mag-ingat ka lang," sagot ni Hunahuna. "Iyon lang naman ang hinihingi ko."

Ilang buwan din ang nakalipas sa Karaan at sa karatig nitong bayan. Mahirap mawari kung paano nilang lahat nalagpasan at natiis ang salat na kalagayan dito, ngunit ang mahalaga ay kinaya pa rin nila rito at nabubuhay pa rin sila.

Matayog pa rin ang pagkakatayo ng mga luntiang puno sa bundok kung saan matatagpuan ang Karaan, ngunit matayog din ang pagkakatatag ng senisadong gusali ng Kaunlaran Inc. sa may paanan nito, kung saan ito'y napaliligiran ng mga pula't puting maliliit na baitang sa kapatagang malapad. Mas umingay din sa kapatagang bayan nang maitayo ang malaking gusali ng kompanya, hanggang sa umalingawngaw na rin ito sa kabundukan.

Nagpapahinga lamang ang munting mag-anak ng Karaan sa kanilang kubo nang may usap-usapang naganap sa harapan ng baryo. Lumapit sa pagtitipon ang tatlo at sumilip.

"Ano ang nangyayari?" sabi ni Sinultian sa isang kasama.

"May dumalaw raw na kakaibang panauhing sa baryo ngayon," sagot nito. "May nais daw ibalita sa atin."

"Anong sinabi?" tanong muli ni Sinultian.

"Magsasalita pa lang, pakinggan mo."

"Magandang umaga po sa inyo," sabi ng dayo sa harapan ng mga tao habang idinadaop ang kanyang mga kamay. Suot nito ang isang pawisang itim at bughaw na polo, kung saan nakasulat sa maliliit at puting titik ang katagang KAUNLARAN INC. Sa tabi niya ay may isang malaking kahon. "May nais lang po sana akong ibalita rito sa Karaan."

Makikita ang bakas ng alinlangan sa mukha ng mga taga-Karaan. Nag-usap-usap sila at lumapit ang pinuno sa harapan.

"Sige, ipagpatuloy mo."

"Ay, salamat po Sir," yumukod ang dayo sa pinuno. "Pero bago po ako magsimula, magpapakilala muna ako."

Nagsitinginan nang maigi ang mga mamamayan sa isa't isa at inilipat ang kanilang pansin sa dayo. Huminto nang bahagya ang dayo at nagpatuloy sa kanyang patalastas.

"Ang pangalan ko po ay Dalubhasa, at nagtatrabaho po ako sa Kaunlaran Inc." huminto ulit ang dayo para isipin ang kanyang susunod na sasabihin. "Inatasan po ako ng kompanya na maghanap ng mga pwedeng maglingkod sa amin para bumilis ang aming trabaho."

"Trabaho?" sabi ng isang mamamayan sa likuran.

"Opo, trabaho po, Ma'am!" mabilis na sagot ng dayo. "Kailangan po kasi talaga namin ng mga trabahador ngayon para sa aming mga operasyon. Kung pwede lang naman, sana po tanggapin ninyo ang aming alok. Mataas po ang binabayad namin doon."

Lumakas ang usap-usapan sa gitna ng pagtitipon.

"Pera? Trabaho? Talaga?"

"Totoo ba ang sinasabi nito?"

"Ilang buwan na rin tayong naghihirap dito..."

"Di ba!"

"Paano na?"

"Hala!"

"Katahimikan mga kasama!" sabi ng pinuno. Nang humina ang daldalan, hinarap muli nito ang dayo. "Ikinalulugod namin ang iyong balita, Dalubhasa. Ngunit may trabaho pa kami rito. Sino ang mag-aalaga sa mga bukid namin kung aalis kami?"

"Ay! Napaghandaan na rin po namin iyan, Sir!"

Tumingin ang dayo sa matangkad na kahon sa kanyang tabi na kanyang dinala mula pa sa kompanya hanggang sa Karaan. Bago pa man makarating ang dayo sa itaas ng bundok ay malaki na ang pagdududa at pagtataka ng mga tao sa maaaring nilalaman nito.

"Ipakikilala ko po sa inyo ang pinakabago naming imbensyon!" Tinanggal ng dayo ang takip sa harapan ng kahon.

"Behold! Ito po ang Work-Intensive Kinematic Automaton, o kung tatawagin, ang W.I.K.A."

Nagulantang ang mga mamamayan ng Karaan sa kanilang nakita sa kahon: isang tao, pero hindi talaga tao. Mukha lang tao, ngunit mararamdaman kaagad ang kahungkagan nito. Isa lamang itong mekanikal na manika. Hindi pumipikit, hindi humihinga, hindi humuhukot. Parang yelo sa katigasan ng hubog.

Nanlaki ang mga mata ni Kamatutoan, napanganga si Sinultian, at napatitig lamang si Hunahuna. Lahat ng nasa pagtitipon ay nabighani sa kanilang nakita. Walang makaimik.

"Ba-bakit ka m-may gan-n-niyan?" nangangatal na tanong ng pinuno.

"Huwag po kayong mag-alala, Sir!" sabi ni Dalubhasa. "Isa po itong mabuting bagay para sa inyo!"

"Paano?" tanong ng isang galit na mamamayan.

"Oo nga!" sabi ng nasa likuran niya.

"Ano ba talaga iyan?"

"Halimaw!"

"Makadaragdag lamang iyan sa problema namin dito!"

"Nakakatakot…"

"Bakit mo iyan dinala dito?"

"Umuwi ka na!"

"Katahimikan!" galit na sabi ng pinuno. "Wala tayong mararating sa usapang ito. Dalubhasa, umuwi ka na. Hindi namin kailangang tanggapin ang alok mo."

"Pero mapapadali po ng W.I.K.A. ang trabaho niyo rito!"

"Dalubhasa."

Huminto sa pagpapaliwanag ang dayo. Bumuntong-hininga ito at tiningnan nang isa-isa ang mga nasa pagtitipon.

"Kung sakaling magbago po ang isip ninyo, alam niyo naman kung saan ako hahanapin," tumingin si Dalubhasa sa malaking gusali sa bayan at tumingin muli sa mga taga-Karaan. "Paalam at mabuhay po kayo."

Hinatak muli ni Dalubhasa ang kanyang matangkad na kahon palabas at pababa sa bundok. Pinagmasdan lamang siya ng mga mamamayan ng Karaan.

Nagsibalikan na ang ibang mga mamamayan sa kani-kanilang mga bahay. Nagkatinginan din nang bahagya ang mga magulang ni Kamatutoan. Nanginginig ang mga kamay ni Sinultian, habang malalim naman ang iniisip ni Hunahuna.

"Hunahuna, sa tingin mo ba totoo ang sinabi ng dayo?" sabi ni Sinultian.

"Hindi ko matiyak, pero may kutob na naman ako."

"Ano po ang gagawin natin ngayon?" sabi ni Kamatutoan.

Inakbayan ni Sinultian ang kanyang anak at hinagod nang mahinahon ang likod nito.

Tumingin naman si Hunahuna sa magandang tanawin ng palubog na pulang araw mula sa lilang langit, hanggang sa likod ng pusikit na gusali sa may paanan ng bundok. Nakita niya dito ang mahabang anino ng matangkad na kompanya sa katapat na bahagi ng araw, kung saan nalulubag nito ang isang maingay na bayan noong umaga. Ibang klaseng katiwasayan ang nararamdaman nilang lahat. Isang katiwasayang nasa bingit ng mundo, tulad ng araw.

"Unti-unti na namang nababalot ng dilim ang ating lunan," sabi ni Hunahuna. "Hindi ko maipalagay kung magandang bagay ba talaga ang ganito o hindi."

Ilang araw ang nakalipas ay gumuguhit na naman si Kamatutoan sa paanan ng punong mangga. Rinig ang ulyaw ng pagtatalo ng kanyang mga magulang sa kanilang kubo mula sa kanyang pwesto sa labas.

"Hindi!" sigaw ni Hunahuna. "Hindi ako papayag!"

"Pakiusap," sabat ni Sinultian. "Ito na lang talaga ang magagawa natin."

"Hindi!"

Bumalik na sa loob ng kubo si Kamatutoan at umupo sa banig. Binaba niya sa sahig ang kanyang kuwaderno at lapis at pinagpag ang kanyang damit. "Bakit po ba kayo nagtatalo?"

"Ito kasi," sabi ni Hunahuna habang kinakamot ang kanyang ulo, "kung ano-anong naiisip. Balak raw niyang magtrabaho na lang doon sa kompanya sa bayan."

Napatingin si Kamatutoan kay Sinultian nang may mga malalaking mata.

"Anak, hindi na natin kayang mabuhay na umaasa lang sa bukid. Kailangan kong lumuwas."

"Kalokohan! Dahil lang bumigay na ang ibang mga taga-rito sa Kaunlaran Inc. ay bibigay ka na rin? Mag-isip ka kaya muna!"

Minasahe ni Hunahuna ang kanyang noo at nagpatuloy. "Sinultian, marangal at mahalaga ang trabaho natin. Tayo ang nagpapakain sa mga tao rito!"

"Alam ko naman iyon."

"Kung alam mo, bakit mo pa pinag-iisipang magtrabaho roon? Hindi pa ba sapat dito?"

"Hindi naman sa ganoon," sagot ni Sinultian. "Sadyang mas maganda ang pagkakataon sa bayan. Tingnan mo nga ang mga bukid natin dito sa Karaan, may mga W.I.K.A. na! Hindi naman sila nakapapahamak sa ating mga pananim, nakatutulong pa nga, e!"

"Hindi pa!" diin ni Hunahuna. "Malay mo, magkamali tayo sa ating pinili, at baka tayo pa ang mapahamak sa huli."

"Hunahuna, mas lumakas ang bentahan at ani natin dito sa Karaan nang may naglakas-loob na magtrabaho na lang sa Kaunlaran Inc." sabi ni Sinultian. "Ano ba ang pumipigil sa atin para maglingkod na lang doon? Binibigyan naman nila tayo ng W.I.K.A. para mag-asikaso rito nang maayos. Walang problema!"

"Hindi mo naiintindihan," sagot ni Hunahuna. "Napagdaanan na naman natin dati ang kahirapan dito. Bakit ba kailangan mo pang ibenta ang sarili mo para lang sa kumpanyang iyon?"

"Hindi ko binebenta ang sarili ko!" bulalas ni Sinultian. "Hindi ko binebenta ang sarili ko..."

Sumara ang bibig ng kubo at nagsilayuan ang tanaw ng mga mata. Rinig ang huni ng mga ibon sa kalayuan ng bundok sa bigat ng katahimikan. Nahirapang pumiglas ang tatlo sa pagkabahala.

"Dito lang kami," pamasag na pasok ni Hunahuna. "Dito lang kami ni Kamatutoan. Kung nais mong lumuwas, bahala ka…"

Tumingin-tingin muna sa paligid si Sinultian bago tumungo sa pintuan ng kubo. Tumalikod siya nang bahagya sa kanyang pamilya at humakbang sa labas.

"Kailanma'y huwag niyong kalilimutan na para sa inyo naman ang ginagawa ko." Pumikit si Sinultian, huminga nang malalim, at dinala ang kanyang sisidlan tungo sa karatig na bayan.

Minasdan lamang nina Hunahuna at Kamatutoan ang paglakad ng kanilang kapamilya nang tahimik. Sa may sahig, may patak ng luhang matatagpuan sa papel ng kuwadernong bukas, kung saan may guhit ng mga mekanikal na manika sa isang bukid.

Sa sumunod na araw, may dumating sa harapan ng kubo nina Hunahuna at Kamatutoan. Kamukha ni Sinultian, ngunit makintab ang balat. Asiwa at magaspang ang kilos nito at malamig din ang damdaming sinasalamin ng mukha nito. Kinatok nito ang sawaling dingding ng kubo.

"Tao... po..." sabi ng dumating. "Nandyan ba... si Hunahuna... o Kamatutoan?"

Kababalik pa lamang ng dalawang magsasaka mula sa bukid nang makita ni Hunahuna ang nasa labas ng kubo. Dali-dali niyang itinago sa likod ang kanyang anak at tinagpo ang tingin ng kaduda-dudang kamukha ng kanyang asawa.

"Bakit?" sabi ni Hunahuna.

"Kayo po... ba... si Hunahuna?" tanong ng dalaw.

"Bakit?"

"Ako... po kasi ang... Work-Intensive Kinematic Automaton… o W.I.K.A. na in-assign… sa inyo… habang nagtatrabaho po... ngayon... si Sinultian… sa Kaunlaran Inc."

Lumalagitik at nangingisay pa ang mekanikal na kopya ni Sinultian. Bunga ito ng mga proseso sa sistema ng manika na hindi pa pino at tapos.

Sumilip si Kamatutoan mula sa likod ng kanyang magulang. Kinawayan at nginitian naman ito ng manikang kumakalatong.

"Sino po kayo?" tanong ng bata.

"Ako po… ang… Work-Inten-"

"Hindi po iyon," sabat ni Kamatutoan. "Iyong pangalan niyo po."

"Pangalan…" Napatigil ang manika sa gitna ng sinasabi nito. Rinig lang mula sa kanya ang ugong na katulad na lang sa isang kompyuter. "Wala po… akong pangalan…"

"Hindi ka binigyan sa kompanya?" sabi ni Hunahuna.

"Hindi po…"

"Wika," sabi ni Kamatutoan. "Iyon daw po ang katawagan sa inyo diba?"

"Opo…"

"Iyon na lang," sabi ni Hunahuna. "Pero sa labas ka lang ng kubo pwedeng manatili. Bawal sa loob. Naiintindihan mo ba?"

Umugong at lumagiktik ang manika. "Opo…"

Ilang araw ang nakalipas ay naatasan na rin si Wika ng kanyang mga gawain sa tahanan. Ang ibang mga taga-Karaan ay may sari-sarili ring kopya ng ibang mamamayang lumuwas tungo sa Kaunlaran Inc. Ang ibang mekanikal na manika ay nakaatas sa pagdidilig ng mga halaman, at ang iba naman ay nag-aasikaso sa mga gawaing-bahay. Kahit ang asawa ng pinunong nagtrabaho na rin sa kompanya ay may sariling manikang kopya na ginagawa ang madalas nitong gawin sa araw-araw habang namamahala ang kanyang kabiyak. Halos naging komunidad na rin ng mga manika ang Karaan ngayon.

Sa gitna ng takbo ng Karaan, may panahon na naman si Kamatutoan na gumuhit sa paanan ng punong mangga. Gumaling at bumilis na siya sa pagguguhit at pagkukulay ng kanyang mga likha na lumilitaw na ang mga imahen nito.

Sa may kubo, nilapitan naman ni Wika si Hunahuna.

"Tapos… na po ako… sa gawain ko…"

Hindi kumikibo si Hunahuna at hinuhugasan lamang ang mga basahang para sa dingding sa may poso ng kubo. Pinabayaan niyang nakatayong may puwang sa isip ang manika sa kanyang tabi.

"Ano naman... po ang... susunod?"

"Basta!" Magkasalubong ang kilay ni Hunahuna nang iniwanan niya ang manikang walang gagawing trabaho. Blangko pa rin ang mukha nito nang makita si Kamatutoan sa tabi ng punong mangga. Lumapit ito at tumabi sa kanya. Sa kanilang pagkakaupo, minasdan lamang nila ang kalangitan ng nayon.

"Para sa iyo, Wika," biglang tanong ng bata, "ano ba ang kaunlaran?"

Walang nagbago sa mukha ng manika. Tumingin lamang ito sa gusaling nasa kalayuan at lumingon sa likod kung nasaan ang bukid. "Ano… ang kaunlaran…"

"Oo, kaunlaran," ulit ni Kamatutoan. Huminto nang ilang saglit ito bago magpatuloy. "Matagal ko na kasing sinubukang unawain at aralin iyon. Sinubukan ko nang iguhit, sinubukang isapuso. Pero nalilito pa rin ako."

Umuugong pa rin si Wika na parang isang kompyuter sa gitna ng proseso. Malayo lamang ang tingin nito sa katotohanan ng buhay. "Isapuso…"

Napatingin si Kamatutoan sa kanya. "Isapuso?"

Tinignang muli ng bata ang kanyang kuwaderno at ngumiti nang bahagya sa tanawin ng bundok.

"Pagmamahal," bulong ng bata sa kanyang sarili.

Tumayo si Kamatutoan mula sa kanyang pwesto at tumingin muli sa manika. "Salamat, Wika. Babalik na ako sa kubo."

Nang maglakad ang bata patungo sa bahay, naiwang muli ang mekanikal na manikang nakaupo sa paanan ng punong mangga. Malamig-lamig ang damdamin sa mukha nito kahit nasisinagan ng araw ang kanyang buong katawan.

"Pagmamahal…"

Ilang araw ang nakalipas, napagpasyahan ni Kamatutoan na kausapin si Hunahuna habang nag-aaral. Nagtitiklop noon ng mga sampay si Wika dahil sa nagbabadyang ambon kaya hindi dapat ito makasagabal sa kanila.

"Napapansin ko po," sabi ng bata habang nagsusulat. "Hindi niyo po gusto si Wika."

"Maaari bang ipagpatuloy mo na lang ang iyong gawain, anak?" Kumibot ang isang mata ni Hunahuna nang mabanggit sa kanya ang pangalan ng manika. "Mas mahalaga iyang pag-aaral mo."

"Hindi po," matatag na sagot sa kanya. "Labag po sa kalooban kong nahihirapan kayo at hindi ko po maunawaan ang problema."

"Pwede ba?" sigaw ni Hunahuna. "Tantanan mo na lang ako? Parang mas marami ka pang alam kaysa sa akin, e!"

Bumakas ang makintab na tulo ng luha mula sa mukha ni Kamatutoan sa ilalim ng ilaw ng kandila nang masigawan ito. Wala itong magawa kundi punasan ng kanyang braso ang tulo.

Pumasok sa kwarto si Wika nang may dala-dalang isang tumpok ng mga tinuping damit. "Tapos… na po ako..."

"Kasalanan mo ito!"

"Po?"

Pinaghahampas ni Hunahuna ang dibdib ng mekanikal na manika nang umiiyak. Muntik nang mahulog ito sa balanse dahil sa pwersa ng pagkakatulak sa kanya. "Akala mo mapapalitan mo si Sinultian? Hindi! Imposible! Akala mo nakatutulong ka rito sa amin? Hindi!"

Blangko pa rin ang mukha ni Wika kahit bugbog-sarado na siya sa rami ng kanyang tama.

"Tao ka ba? Tao ka ba? Manika ka lang! Kung pwede lang sana, bumalik ka na sa pinanggalingan mo! Sinisira niyo lang ang buhay namin dito!"

Pinagpapalo at pinagsusuntok ni Hunahuna ang manika hanggang sa matumba na ito sa sahig. "Umalis ka na sa buhay namin! Inagaw niyo si Sinultian sa amin!"

Hindi na napigilan ni Kamatutoan ang kanyang paghagulgol. Lumisan siya mula sa kwarto nang mabilisan at hindi na niya pinansin ang dalawang naiwan. Napatili na naman si Hunahuna habang nakakuyom ang kanyang mga kamao.

"Suko na ako!" sabi niya sa manikang nasa kanyang ilalim. "Ibalik niyo na sa akin si Sinultian!"

Humagulgol si Hunahuna kasabay ng sigabo ng hangin. Lumabas din ito nang mabilis sa kwarto at iniwang nabuwal si Wika. Kasinlamig ng simoy ng kakasimulang ulan na pumapasok sa kubo ang damdamin sa mukha ng manika. May mga patak ng tubig na matatagpuan sa mukha nito na kasabay tumulo sa lagapak ng ulan. Sa lakas ng ihip ng hangin, namatay ang apoy sa kandila.

Sa sumunod na araw, nakaratay si Kamatutoan dahil sa kanyang pagtakbo sa ulan. Dinapuan siya ng ubo't sipon kaya kailangan muna siyang alagaan ni Hunahuna.

Kung babasahin ang mukha ni Wika, parang walang nangyari ang makikita rito. Nilapitan niya ang dalawang nasa banig nang may dala-dalang sisidlan.

"Babalik… na po ako…"

Nakakunot pa rin ang mga kilay ni Hunahuna at namumula ang kanyang mga mata. Hindi niya sinagot ang paalam ng manika. Hindi rin makasagot ang namumutlang Kamatutoan dahil sa kanyang kalagayan. Pinunasan na lamang ni Hunahuna ang kanyang anak.

Lumuwas si Wika tungo sa gusali sa bayan nang hindi nababati ng kanyang mga nakasama. Sinunod lamang niya ang utos ng kanyang amo at naglakbay sa bayan hanggang makarating sa malaking senisadong gusali ng Kaunlaran Inc.

Sa loob nito ay makabago ang teknolohiya at propesyonal ang mga kawani. Ang istilo rin ng mga kulay ay sumusunod sa itim at bughaw. Diniretso ni Wika ang tanggapan ng kompanya.

"Ano ang maipaglilingkod ko sa inyo ngayon?" sabi ng tekladong aparato ng tanggapan sa manika. Matatagpuan sa harapan nito ang isang pabilog na maliit na butas.

Idinikit ni Wika ang kanyang hintuturong may kakayahang maglabas ng isang karayom sa dulo nito sa nasabing butas. Sa ganitong paraan, binuksan niya ang database ng kompanya. "Saan ko mahahanap si Sinultian? Isa siyang magsasaka mula sa baryo ng Karaan."

"Pumunta kayo sa F187 P63," balik ng index sa kanya.

Sumakay si Wika sa elevator ng gusali para makapunta nang mabilis sa kanyang paroroonan. Layon niya kasing hikayatin na lang na bumalik si Sinultian sa kanyang pamilya, at pagkatapos ay magpahinto na ng kanyang serbisyo sa kompanya bilang W.I.K.A.

Iyon dapat ang plano niya, kung hindi lang niya sana nakita ang loob ng F187 P63.

Pagkabukas ng awtomatikong pinto sa kwarto, malaking kaayusan ang nakita niya. Punong-puno ng mga kama ang lugar na ito. Maraming nagkakabuhol-buhol nang mga kableng nakakabit sa mga instrumentong nakadikit naman sa mga ulo ng mga tao ang makikitang nakakalat sa sahig at sa dingding. Sa gitna ng lahat ay may isang malaking kompyuter na nakakabit naman sa isang tubong umaabot sa kisame. Sa paanan din ng malaking kompyuter ay may matatagpuang isang pamilyar na hubog na nakasuot ng polong itim at bughaw. Ito nga ay is Dalubhasa.

"Ano… ito…" sabi Wika.

Biglang napalingon si Dalubhasa sa kanyang narinig. Nanlaki ang kanyang mga mata nang makita niya ang mekanikal na manika. Tinitingnan niya nang mabuti ang walang kaimik-imik na mukha nito.

"Hindi ako nagkakamali," sabi ni Dalubhasa. "Isa ka sa mga W.I.K.A. di ba? Ang dami nang nagbago sa'yo! May mga yupi-yupi ka pa."

Tumingin lamang si Wika sa natutuwang kawani ng kompanya.

"Ay! Halika, halika! Libutin natin itong kwarto."

Ipinakita ni Dalubhasa kay Wika ang iba't ibang bahagi ng kanyang laboratory mula sa mga kable, hanggang sa mga butones ng kanyang malaking kompyuter.

"Dito sa screen, may naka-flash tayo na Logarithmic Tag Cloud. Doon naman, nakalagay sa monitor ang Transfer Regulator. Halika, halika!"

Habang nililibot nila ang kwarto, may napansin si Wika sa isa sa mga taong nakahiga sa kama. Kahit may nakakabit na instrumento sa ulo nito, nakikilala niya ang hitsura nito. Nilapitan niya ito at sinundan naman siya ni Dalubhasa.

"Iyang tinitingnan mo ay ang source subject mo," sabi ng kawani. "Ilang buwan na rin naming kinukuhanan siya, at ang iba pa rito, ng data para mapatakbo kayong mga W.I.K.A."

"Data?"

"Sa tingin mo, paano mas naging fluid ang pagkilos mo? Saan nanggagaling ang hitsura mo? Biglaan na lang?" Tinapik ni Dalubhasa ang tiyan ni Sinultian. "Galing lahat ng kung ano ka man sa kanya, sa source subject mo."

Tinitigang mabuti ni Wika ang nakapikit at nakahigang Sinultian. Napansin din niya ang iba pang mga mapuputlang source subjects mula sa Karaan, at pati na rin sa iba pang mga bayan.

Isa lang ang pumasok na imahen sa mga proseso na nagaganap sa kanyang looban: ang hitsura ni Kamatutoan na may sakit sa kanilang kubo.

Tinanggal ni Wika ang instrumentong nakakabit sa ulo ni Sinultian. Hinugot din niya ang iba pang mga kordon at kable na malapit sa kanya.

"Anong ginagawa mo?" nagulantang na sabi ng kawani. "Sinisira mo ang Transfer System!"

"Patawad… pero mali… po ito…"

Sa bawat instrumento at kableng tinanggal ni Wika sa mga source subjects, mas lalong nabalisa si Dalubhasa. Dali-daling hinanap ng kawani ang emergency contact system ng kwarto para humingi ng tulong. "Hello? Security!"

Nang magkamalay ang mga source subjects, hinarap sila isa-isa ng mekanikal na manika. "Bilis… Umuwi na… po kayo… Masama po… dito…"

"Sino ka?" Lumapit si Sinultian sa mekanikal na manika.

"Basta po… Kailangan na... nating umalis…"

Kahit naguguluhan si Sinultian sa tila salaming nakikita niya sa kanyang harapan, ramdam niya sa kanyang sarili na panatag at mapagkakatiwalaan ito. Tumulong siya sa ginagawa ng manika.

Nakabawi sa hilo ang karamihan sa mga tao at dali-daling tumungo palabas. Sa dagsa ng rami nila, nadaganan na rin si Dalubhasa. Pagkaabot nila sa may elevator, pabukas na rin ang isa pang pinto na puno naman ng mga pulis. Sinundot ni Wika ang kanyang karayom na daliri sa may panel sa dingding para ma-hack ang pagbukas ng pinto.

"Paano na ito?" sabi ni Sinultian. "Maiiwan ka namin dito."

Napasimangot ang pulutong ng mga source subjects nang maintindihan nila ang sitwasyon. Kahit gaano karaming elevator man ang mabukas para sa mga tumatakas, kailangan ding masara ang daanan ng mga pulis para hindi sila mahuli.

"Umalis na… po kayo… Susunod po… ako…"

Nakinig naman ang mga source subject kay Wika. Pumasok na silang lahat sa mga elevator at tumakas sa gusali ng Kaunlaran Inc. Sa panahon ding ito bumukas ang mga pinto para sa mga pulis.

Doon muli sa Karaan, natanaw ng ilang mga mamamayan ang papalit na mga nanghihinang taong may suot na hospital gown. Napansin nilang ito ang kanilang mga kababayan at agarang tinulungan ang mga ito.

Isa na si Hunahuna sa mga nangunang umagapay sa mga source subjects ng Karaan. Nakatulong din si Kamatutoan sa iba dahil nakabawi na siya sa kanyang sakit.

"Alalang-alala kami sa inyo!" sabi ni Hunahuna. "Ano ba ang nangyari at hindi niyo man lang kami nakausap?"

"Huwad ang pangako ng Kaunlaran Inc." sagot ni Sinultian. "Dinakip nila kami at ginawang laruan para sa mga eksperimento nila."

Tinanaw ni Hunahuna ang mga W.I.K.A. na nasa bukid. Sinundan din ng iba ang kanyang tingin.

Huminga nang malalim si Hunahuna. "Basta ang mahalaga, nakabalik na kayo."

Nagkayakapan ang mga pamilya sa baryo ng Karaan. Lumigaya at lumiwanag ang mga mukha ng mga mamamayan at nagsibalikan na sila sa kani-kanilang mga bahay. Naiwan lamang sa bingit ng bundok, sa may paanan ng punong mangga, si Kamatutoan. Tinanaw niya ang malaking gusali sa karatig na bayan. Nilapitan siya ng kanyang mga magulang.

"Sa tingin niyo po ba, babalik pa siya?" sabi ni Kamatutoan nang hindi inaalis ang mga mata sa tanawin ng takipsilim.

"Sino?" tanong ni Sinultian.

"Si Wika," sagot ni Hunahuna. "Siya ang nakasama namin dito habang wala ka."

"Talaga?" sabi ni Sinultian.

"Parang naging pamilya na rin po namin siya," sabi ni Kamatutoan.

Napatingin na lang din si Sinultian sa tanawin ng bundok at huminga nang malalim. "Kung pamilya siya, babalik at babalik din iyon."

Nginitian ni Sinultian ang kanyang asawa at anak. "Halika na. Bumalik na rin tayo."

Tanghaling tapat ng sumunod na araw, may dumayo na naman sa baryo ng Karaan. Nagtipon-tipon ang mga mamamayang may abot-taingang mga ngiti sa kanya. Kahit sina Sinultian at Hunahuna ay nakangiti. Pero sa lahat ng naroon sa panahong iyon, si Kamatutoan na ang may pinakamataas na ngiting abot-langit.

Ang dayo ay mainit, kumakalantong, at umuusok pa sa pagdating nito. Pero sa kabila ng gulanit nitong hubog, mayroon din itong ngiti sa mukha nito.

"Pagmamahal…"

"I am an Xxxxxian, I speak in English."

Nabigla ako nang mabasa ko ang mga salitang ito sa karatula sa isang paaralan. Pero kung tutuusin, hindi na dapat ako nanibago sa ganitong klase ng manipestasyon ng neokolonyalismo sa mga paaralan dahil nag-elemantarya rin naman ako sa paaralang may kahalintulad na pagpapahalaga sa wika. Siguro'y ilang taon na rin kasi akong nakibahagi sa isang hayskul na mataas ang pagtingin sa sarili nating wika kaya hindi na ako gaanong sanay sa mga pahayag tulad ng nabasa ko.

Naalala ko noong nasa elementarya pa ako, may mga alituntunin pang kailangan laging magsalita sa Ingles. Kapag nagsabi ng salitang Filipino, kinailangan naming magbayad ng piso. Nakakahiyang aminin, pero noon ay nandidiri ako kapag nakaririnig ng OPM. Noon, lahat ng binabasa kong libro ay sinulat ng mga banyagang manunulat. Ang mga palabas na ginawa ng mga Pilipino ay binansagan ko ring “basura." Pinagdiriwang naman namin noon ang Buwan ng Wika pero halos wala rin naman itong kuwenta dahil nagmimistula lang itong eksibisyon ng mga batang nakabihis ng Filipiniana.

Saka na lang nagbago ang aking pananaw nang lumipat ako ng paaralan. Dahil sa pakikihalubilo sa bagong mga kasamahan, napagtanto kong hindi naman pala kailangang sundin at isapuso ang lahat ng mga alituntuning iniatas sa atin. Nang subukan kong suriin at intindihin ang nakasanayan kong pagtingin sa kulturang Pilipino, napagtanto ko ring hindi kinakailangang magkunwaring mapagmahal sa sariling wika at kultura. Sa tuwing sumasapit ang Agosto rito, hindi kinakailangang takpan ang mga sarili gamit ng palamuti at kasuotang Filipiniana upang patunayan ang pagtangkilik sa wikang Filipino. Sa bawat taon na namalagi ako rito, unti-unting tumindi ang pagpapahalaga ko sa ating kultura. Hindi ko kaagad namalayang dito ko pala matatagpuan ang tilamsik na magsisimula ng pagsiklab ng makabayang damdamin.

Ngayong napagninilayan ko ang mga ito, napapaisip din ako kung paano nga ba bubuti ang lagay ng ating bansa kung sa paaralan pa lang, sa mismong sektor na dapat nagpapatibay ng ating pagka-Pilipino ay doon pa nasisisra ang ating pundasyon para rito. Ang saloobin sa pagtuturo sa mga estudyante sa ilang mga paaralan ay hindi talaga nakatuon sa layuning mahalin at tangkilikin ang sarili nating wika ngunit ito ang umiiral sa isip ng napakaraming mga Pilipino. Tila ba tinakpan ng pintura ang pagpapahalaga natin sa ating kultura at wika nang sa gayon, hindi mapansin ng iba ang pangangalawang at unti-unting pagguho nito.

Ang kultura ng ating bansa ay nasa bingit ng pagkupas dahil kulang ang pagtataguyod natin sa ating wika. Ang wika ang naghuhulma ng ating diwa at kamalayan. Kung hindi natin napahahalagahan ang wika, hindi maayos na maipapamahagi sa bawat isa ang mga kaalaman at katotohanang bubuo ng kolektibong kamalayan ng ating bansa.

Sa pagtatangkilik ng ibang wika, nahahaluan na ang ating kultura ng mga ideya at pagpapahalaga ng ibang bansa. Ang dahilan ng pagtangkilik na ito ay mauugat noong panahon ng mga mananakop kung saan sinubukang patunayan ng mga Pilipino ang kanilang halaga sa pamamagitan ng pakikisabay sa mga dayuhan. Inaral nila kung ano ang inaral noon ng mga mananakop. Ginamit din nila ang wikang ginagamit ng mga mananakop.

Ngayon, wala na namang dayuhang nananakop sa ating bansa. Subalit, tuluyan na nga bang naputol ang tali nila sa atin? Hindi. Marami pa rin sa atin ang nabigkis sa kulturang banyaga dahil sa hindi maka-Pilipinong pangangaral ng iba't ibang mga institusyon katulad na nga ng paaralan.

Kung subukan nating magmasid-masid, makapapansin tayo ng mga pahiwatig na magpapakita kung gaano nga ba kaliit ang pagpapahalaga ng karamihan sa ating wika. Bihira lang tayong makarinig ng kapwa nating nagsasalita ng malinaw na Filipino. Maraming nagpapayo sa mga mag-aaral tulad natin na gawing layunin ang makapagtrabaho sa ibang bansa. Maraming pinandidirian pa rin ang mga produktong gawang Pinoy. Sa pagkakaroon ng ganitong klase ng pag-iisip, nahahadlangan tayo upang matuklasan at linangin pa ang kayamanan ng ating kultura.

Hanggang kailan kaya natin mapagkakamalang sapat na ang ating pagmamahal sa bansa? Hanggang kailan kaya natin masisikmura ang pagkukunwaring tunay ang pagmamalasakit natin para sa bansa? Hanggang kailan natin aakuhin ang titulong “pag-asa ng bayan” kahit na hindi naman tayo karapat-dapat gawaran ng napakataas na karangalan tulad nito?

Marami pa tayong kailangang matutunan at mapagtanto. Ngunit sana’y hindi tayo tumigil sa paghahanap ng tunay na kahulugan ng kahalagahan ng pagmamahal sa ating kultura hanggang sa tumatak na sa ating mga puso ang mga katagang:

"Ako ay Pilipino at hindi ko ikinahihiya ang aking wika."

Ang gubat na Kwel’tali
Probisyon at tahanan ang nais ibahagi
Sa taglay nitong kagandahan,
Kahit sino’y gugustuhing manatili

Sa higit pitong libong puno na bumubuo rito
Hindi na bago ang makaakit ito ng dayo
Bagaman ang Kwel’tali ay likas na mapagbigay
Ang mga dayuhan ay labis itong inaabuso

Lumipas ang anim na siglo
Ang mga dayuha’y hindi nakuntento
Pang-aabuso nila’y hindi tumigil
Patuloy nilang inaangkin ang mga puno

Ngunit wala masyadong ginagawa ang gubat na Kwel’tali
‘Pagkat umaasa itong uusbong ang mga bayani
Na papalisanin ang mga mapang-abusong dayuhan
Kahit na kaya naman talaga nitong protektahan ang sarili

“Dad, pa-buy the Parmesan-crusted salmon from the fine dining po. Basta not the sinigang one, ha, kasi it’s so kadiri!”

Ito ang kanyang inutos sa kanyang ama kanina. Gamit ang kanyang banyagang pananalita, binilin niya sa kanyang tatay na bumili ng pagkain sa labas sapagkat ayaw niya ang luto ng kanyang ina.

Puro na lang kasi sinigang na bangus ang niluluto kada hapunan. ‘Pag uuwi galing paaralan, sinigang na bangus! Pagkasimba, kakain na naman ng sinigang na bangus!

Nagsimula ang kanyang pagkamuhi sa putaheng iyon nang nagluto si mama ng kakaibang sabaw na ang ngalan ay sinigang. Sabi raw niya, malinamnam ito dahil may halo itong sampalok at may bangus na lumalangoy sa loob. Sumunod naman siya sa kanya, dahil ang unang akala niya'y magiging masarap ito – tulad ng salmong palaging binibili ng kanyang ama.

Hindi niya alam ang ibang mga sangkap nito, bukod sa sampalok at isda. Sabik na sabik siyang tikman ang sabaw, ngunit nang hinigop niya ang putahe at nginuya ang sinubong bangus, agad na bumagsak ang kanyang kutsara sa aking pinggan. Muntik na siyang mapatakbo sa lababo dahil sa pagkaayaw niya sa nakain.

“Ma, the sabaw is so kadiri. Puwe!”

Kaya mula noon, hindi na siya kumain ng sinigang na bangus. Nandiri siya sa sabaw na iyon, maging ang kahalo nitong karne. Sinigang na baboy, puwe. Sinigang na hipon, puwe. Basta may sinigang, puwe! Naging mas maarte siya sa mga kinakain. Hindi nagtagal, at tinanggihan niya na rin ang lahat ng mga putaheng Pilipino – ang pang-almusal na sinangag, pananghaliang tinola, pangmeryendang bibingka, at panghapunang galunggong. Puro na lang mga pagkain ng mga dayuhan ang kanyang binibili.

Sa paglipas din ng panahon, nagbago ang kanyang pananalita. Hindi na siya masyadong nagsasalita ng tuwid na Filipino. Di lang kay Tatay tuwing magpapabili ng pagkain. Di lang kay Nanay tuwing magrereklamo sa kanyang luto. Pati na rin sa kanyang mga kaklase tuwing may pagpupulong, kahit pa sa drayber ng dyip – sa lahat ng mga nakakausap niya, kahit saan.

Ginawa niya ang lahat upang makalimutan ko ang sariling wika. I made English my “native”, I made gaya na the coñotics. Kaya puro “You make pasa the so bigat na libros forward!” at “Make bilis, Manong Driver, I’m nagmama-hurry!” na lang ang nasasabi niya.

Alam ng kanyang nanay na ayaw niyang kumain ng sinigang na bangus. Pero ayaw niyang makita ang kanyang anak na hindi maging maka-Pilipino. Di kumakain ng di-Pilipino na pagkain. Di bihasa sa sariling wika. Habang nasa labas si Tatay, naisip niyang ihalo sa pinakaayaw niyang sabaw ang pinakagusto niyang isda.

Pinagmalaki ng kanyang ina ang kanyang niluto, "Anak, ang hapunan ngayon ay sinigang... na salmon."

Nagulantang siya nang narinig ang sinabi ng kanyang nanay. Alam niyang naroon ang kanyang paboritong isda – ang rosas na kulay nito, ang preskong halimuyak nito. Pawang mga magagandang katangiang haka niya'y mayroon sa mga banyagang lengwahe. Pero naroon din ang kulay ng sampalok na masakit sa mata, ang nakakahilong amoy nito. Pawang mga katangiang binabatikos niya sa sariling wika. Pinili niyang paniwalaan ang huli, kaya hindi niya binuksan ang kaldero sa mesa.

Habang nasa kusina siya, dumating ang kanyang tatay. Dala ang paboritong Parmesan-crusted salmon ng kanyang anak. Hindi na siya makahintay kainin ang laman nito na malarosas, mabango, at may halong impoted na keso. Nilapag ang putahe sa may bandang kaliwang bahagi ng mesa.

Malamang ay pinili niyang kainin ang Parmesan-crusted salmon. Ngunit nang binuksan niya ang kahon sa loob, muntik na siya mapanganga sa pandidiri. Amoy malansa ito, tulad ng “mabahong” amoy ng bangus sa sinigang. Nang tinignan niya ito, hindi na masaganang rosas ang kulay nito, at naduwal siya sa amoy sa kesong halo nito. Sa ibang salita, napanis ang salmon.

Dapat niyang tatanungin ang kanyang ama kung bakit malansa ang amoy ng salmon. Bakit the salmon so baho? Why you did not make tignan the isda bago you made alis? Ngunit nawala na ang tatay sa kusina, at pumunta sa kanyang kwarto. May nakalagay na patalastas na "HUWAG PUMASOK" sa busol nito. Naramdaman din ng kanyang anak na mahanging lamig mula sa pinto. Patay na rin ang ilaw sa loob nito.

Hinanap din niya ang kanyang nanay pero hindi niya ito nakita. Nahinuha niyang nasa kuwarto na rin siya, at tulog na ang kanyang mga magulang. Nakakahiya namang gisingin ang kanyang tatay at nanay, kaya dumiretso na lang siya sa kusina.

Paulit-ulit niyang sinabi na ayaw niya sa sinigang na niluto ng kanyang nanay. The sabaw is kadiri, the sabaw is so diri! Ayaw niyang lumapit dito, dahil sa takot na baka sumuka siya. Hinayaan niya ang ang kanyang sarili na magutom sa halip na lulunin ang kanyang pagkamuhi sa Pilipinong putahe.

So lansa, so lansa, so lansa! Kahit sobrang masakit ang kanyang tiyan, hindi pa rin siya kumain. Hanggang sa maalala niya ang payo ng kanyang ina tungkol sa pagpili sa kakainin noon.

Naalala pa niya kung gaano siya nagalit sa pinakain sa kanyang sinigang na salmon kanina. Maasim ito, nakakawalang-gana ang hitsura, nakakahilo ang amoy. Gayunman, galing sa mga sariwang kasangkapan naman ito, at hindi bilasa ang isda.

"Anak, maaaring hindi kaaya-aya ang anyo nito. Pero, hindi naman malansa ang salmon sa sinigang! Tikman mo, fresh na fresh pa!"

"Eh pero, I find it so kadiri-ish eh!"

"Isa pa 'yang pagkokonyo mo. Isipin mo, ang pagsalita gamit sa sariling wika ay tulad ng pagkain ng sariwang isda. Tulad ng ating wika bago inimpluwensyahan ito ng mga banyagang wika, hindi pa ito nabubulok ng mga salik sa labas. Kung naiwan ba magdamag, kung hindi ininit.

Kinumpara niya ito sa biniling Parmesan-crusted salmon ng kanyang tatay kanina. Ibang-iba ito sana sa sinigang na niluto ng kanyang ina – nakapagbibigay-gana, masarap ang lasa. Pero, malansa ang amoy! Dahil sa mga salik sa labas – naiwan ito nang matagal sa loob ng kotse, kaya napanis. Tila'y may isang boses na nagpaalala sa sinabi ng kanyang ina noon – pero ang kabaliktaran, "Ang di pagsasalita gamit sa sariling wika ay tulad ng pagkain ng malansang isda."

Umalingawngaw sa kanyang isip ang mga pariralang “malansang isda” at “sariling wika” at napamuni-muni siya. Nakita niya ang kanyang pagkakamali, na kung paano siya naging tulad ng malansang isda na tinapon kanina, na kung paano niya tinakwil ang kanyang sariling wika sa loob ng kanya buhay. Inamin niya, mababa ang naging tigin niya sa kulturang Pilipino. Dahil lang sa paniniwalang mas de-kalidad at sibilisado ang pamumuhay na banyaga.

Nilaro niya muli ang mga alaala sa kanyang utak – ang pagtanggi sa mga luto ng kanyang nanay at pagbago sa paraan ng kanyang pananalita. Hanggang sa hindi na niya kayang tiisin ang sakit ng tiyan niya. Kaya, kinalimutan niya muna ang kanyang pagkamuhi sa sinigang na niluto ng nanay. Kumuha siya ng mangkok at sinalin niya roon ang sabaw. At tulad ng kanyang ginawa nang una niyang nakita ito, hinigop niya ito. Hindi naman maasim. Hindi masakit sa mata. Masarap naman pala. Di niya inakalang mabubusog siya, at mauubos niya ang buong kaldero.

Nang siya ay tapos nang kumain, napasigaw siya, “Kay sarap pala ng pagkaing ito!” Wala nang pagkamuhi sa mga pagkaing Pilipino. Wala nang pilit at banyagang pananalita. Wala nang paghuhusga sa sariling kultura.

Kahit kailan, nasabihan ka na ba ng “Makabayan ka ba?”

“Ano'ng gagawin mo para sa Pilipinas?”

“Dapat ipaglaban mo ang inaapi!”

“Bakit hindi mo mahal ang Pilipinas?”

Baka naiinis ka na sa mga tanong na ito dahil paulit-ulit na lang sa’yong sinasabi. Nararamdaman mo bang pinipilit kang mahalin ang Pilipinas? Para sa mga taong hindi mahal ang Pilipinas, ito lang ang masasabi ko:

Okey lang kahit hindi mo mahal ang Pilipinas.

Naiintindihan ko naman kung bakit.

Posibleng ayaw mo ang gobyerno natin. Mali-mali naman ang inuuna ng gobyerno. Imbis na unahin tayo, mas inuuna ang foreign investors. Sa halip na inuuna ang pangangailangan natin, kung ano-anong bill ang pinapasa.

Baka wala kang mahanap na trabaho. Kahit nakapagtapos ka ng kolehiyo, wala namang tumatanggap sa’yo. Ang mga trabaho lang na pwede mong mapasukan ngayon ay hindi naman katumbas ng degree mo. Naiintindihan ko kung bakit mo gugusuhin lumipat ng ibang bansa. Para magkaroon ng magandang trabaho na magbibigay saya sa’yo.

O baka wala kang pera. Ang pamilya mo ay dumadaan sa paghihirap. Minsan toyo at asin lang ang ulam mo sa kanin. Kahit makapag-aral man lang hindi mo magawa. Hindi kaya ng bansa natin na mapag-aral ka, kaya siyempre iisipin mong walang kwenta ang Pilipinas.

Pwede ring ayaw mo sa mga tao dito. Puro toxic, walang inaral, walang alam. Kung maayos sana ang education system dito sa Pilipinas, hindi ito mangyayari. Naiindintihan ko kung bakit mo gugustuhin mag-aral sa ibang bansa. Mas maganda ang equipment nila, mas magaling ang guro nila, at mas magaling ang estudyante nila. Siyempre gugustuhin mo maging magaling din, hindi ba?

Mas maganda sa ibang bansa, at naiintindihan ko kung bakit mo ito maiisip.

May mga kilala rin akong hindi makabayan. Marami sila. Lahat ayaw na sa Pilipinas, gusto nang umalis ng bansa. Lahat ng isyu gusto nang layuan. Sinabi ko sa kanila na may maraming rason para mahalin ang Pilipinas. Maraming magagandang tanawin, mayaman na kultura, at mababait na tao na hindi nila makita. Sinubukan ko ituro sa kanila kung paano mahalin ang bayan. Hindi naman ito basta-basta gagana.

Mayroon silang argumento para hindi mahalin ang bayan. Walang trabaho dito, walang edukasyon dito, at walang mabuting tao rito.

Kung ganito rin ang pananaw mo, naiintindihan kita.

Kung binabasa mo pa rin ito, sasabihin ko sa’yo ang pananaw ko sa pagmamahal ng bayan.

Ito ay parang pagmamahal sa iyong pamilya. Hindi ito required.

Kahit anong gawin mo, kahit sabihin pa ng ibang tao na dapat mahal mo ang bayan, sa huli, pinipilit lang naman nila ang paniniwala nila sa’yo. Ang paniniwala na hindi naman dapat required.

Hindi ko mahal ang Pilipinas dahil maganda rito.

Hindi dahil maganda ang trabaho rito.

Hindi dahil maganda ang edukasyon dito.

Hindi dahil may kinabukasan ako rito.

Mahal ko ang aking bayan dahil ito ay ang aking bayan.

Hindi ko kailangan ng iba pang rason para mahalin ang bayan.

Tanggap ko na hindi maunlad ang Pilipinas kumpara sa ibang bansa.

Tanggap ko na hindi maganda ang education system dito.

Tanggap ko na mas mabuting magtrabaho ako sa ibang bansa.

Tanggap ko na ang bansang nagpalaki sa akin ay hindi maganda.

Pero mahal ko pa rin ito.

Para sa mga magulang, hindi mo ba mamahalin ang anak mo kahit anong mangyari? Kahit gaano kalaki na ang galit mo sa kanya, hindi mo pa rin ba siya mamahalin sa dulo?

Para sa mga anak, kahit hindi ka naiintindihan ng magulang mo, hindi ba mahal mo pa rin sila? Kahit pagalitan ka man, kahit magtanim ka ng galit sa puso mo, hindi mo ba sila mamahalin kahit ganon?

Kailanman hindi ako nirequire ng ina ko na mahalin siya, pero mahal na mahal ko pa rin siya.

Gayundin ang bayan. Hindi ako nirerequire na mahalin ko ang aking bayan, pero mamahalin ko pa rin nang buong puso. Kahit gaano karaming problema at isyu mayroon ang Pilipinas, mamahalin ko pa rin ito buong puso.

Hindi ko ito sinasabi para mahalin mo rin ang bayan. Kung pinilit kita mahalin ang bayan, hindi ba magiging required na ito?

Kaya hindi ko kayo pipilitin na mahalin ang bayan, ngunit ito lang ang sasabihin ko:

Hindi magbabago ang katotohanan na ito ang bayan niyo.